Lazca ve Megrelce gün adları

EFKAN DENİZLİ

Dünya üzerinde günlerin adlandırılmasında iki eğilim dikkati çeker. Bu iki eğilimin birincisi rakamsal adlandırma ve diğeri de gökcisimlerine göre adlandırmadır.

Rakamsal adlandırmada Pazar günü birinci gün kabul edilerek bütün günler bir ile yedi arasındaki sayılara göre sıralanırlar. Farsça, Türkçe, Arapça, Ermenice, Yunanca, Rusça, Çince gibi birçok dünya dilinde bu tür bir adlandırma söz konusudur.

Gök cisimlerine göre adlandırmalar ise günler Güneş, Ay, Mars, Merkür, Jüpiter, Venüs ve Satürn sırasına göre adlandırılır. Pek çok kültürde bu beş gezegenin adlandırılmalarında tanrı panteonunun en seçkin beş isminin baz alındığı görülmektedir.  Bu, gün adları ile tanrı adları arasında göz ardı edilemeyecek bir ilişkiye neden olmaktadır. Bu paralelde yukarıda saydığımız gezegen adları aynı zamanda Latin tanrılarının da adlarıdır ve onların daha yakından tanıdığımız Yunan muadillerinin isimleri sırasıyla şöyledir: Ares, Hermes, Zeus, Afrodit, Kronos. Latin dillerinin birçoğu (Latince, Fransızca, İtalyanca…), Germen dilleri (Almanca, İngilizce, İskoçça, Kelt dilleri), Hindistan’da konuşulan diller, Moğolca gibi pek çok dil, günlerin adlandırılmasında bu yöntemi kullanmaktadır.

 

 

Latin Tanrıları  

Mars

 

Mercury

 

Jupiter

 

Venus

 

Saturn

Yunan Tanrıları  

Ares

 

Hermes

 

Zeus

 

Afrodit

 

Kronos

Gezegenler  

Sun

 

Moon

Mars Mercury Jupiter Venus Saturn
Latin Gün

Adları

dies Solis dies Lunae dies Martis dies Mercurĭi dies Jovis dies Venĕris dies Saturni

Eski Gürcücede de günler gök cisimleri ile adlandırılmıştır[1]. Daha sonraki dönemlerde Farsçanın etkisiyle rakamlara dayalı adlandırma kabul gördü. Lazca, Megrelce ve Svancanın günleri adlandırmalarında da gök cisimleri dikkati çeker, ancak bazı gün adlarının tam olarak kelime anlamları ve etimolojileri karışık olduğundan bu adlandırmanın kesin olarak nereye dayandırılacağı da tartışmalıdır. Bununla birlikte, tartışmalı etimolojilerde yukarıda bahsettiğimiz evrensel eğilim nedeniyle iki seçenek söz konusu olmaktadır: sayı adları ya da gezegen adları ve gezegen adlarına bağlı olarak da tanrı adları.

 

  Pazar Pazartesi Salı Çarşamba Perşembe Cuma Cumartesi
Eski Gürcüce mzis dğe mtvarisa

 

ariasa ermisa diosisa aprodiťisa ǩronosisa
Megrelce bjaşxa tutaşxa taxaşxa cumaşxa ʒaşxa

çaçxa

obişxa şurişxa

sabaťoni

 

Lazca

 

mjaçxa

mjoraşxa

 

tutaşxa

ťiǩinaçxa

iǩinaçxa

erǩinaçxa

 

cumaçxa

 

ʒaçxa

çaçxa

 

ṕarasǩe

 

sabaťoni

Svanca mijladeğ Doşdiş Taxäş cumäş ʒäş vebiş sapťin

samťin

 

 

Aşağıda gün adlarını incelerken görüleceği üzere, Lazca gün adları yapılırken bütün Güneybatı Kafkas dillerinde ortak olan ve *-is1 olarak rekonstrukte edilen Laz-Megrelce -ş, Svanca –iş, Gürcüce -is(a) soneki kullanılmıştır. Bu ek bildiğimiz genitif ekidir. Laz-Megrelcede dğa “gün” kelimesi ile birleşerek Megrelcede şxa, Lazcada çxa öğesini oluşturmaktadır.

Şimdi bütün bu veriler ışığında Lazca ve Megrelce gün adlarını sırası ile ele alıp çözümleyelim:

 

  1. Mjaçxa: Pazar günü. Lazca ve Mgrelce mja ~ bja “güneş”ten.

Güneş kelimesi Güneybatı Kafkas Dillerinde ortak bir köke dayanır (Gürcüce mze; Svanca mij, məj; Laz. mja- (ve mjora); Megrelce bja, vja, ja). Fähnrich, Sarcvelaže, Klimov gibi dilbilimciler bu şekillerle *mz1e arkaik şeklini rekonstukte etmişlerdir.

Bu dillerde pazar günü anlamında kullanılan kelimeler ‘güneş’ kelimesiyle ilgilidir: Svanca mijladeğ, Eski Gürcüce mzis dğe, Laz-Megrelce mjaşxa (<mjaş dğa) “güneş günü”. Bu anlamıyla Latince dies Solis[2], İngilizce sunday, Almanca Sonntag, Sanskritçe bhaanu, Fince sunnuntai, Arnavutça e diel, Hinduce ravivār, Moğolca adiya vs. dillerin bu günü adlandırma yöntemleriyle paralellik gösteriyor.

 

  1. Tutaçxa: Pazartesi. Laz-Megrelce tuta “ay”dan.

Ay kelimesi de Güneybatı Kafkas Dillerinde ortaktır: Eski Gürcüce ttue (Yeni Gürcüce tve); Svanca doşdul; Laz.  (m)tuta, Megrelce tuta). Penrixi-Sarcvelaže bu kelimeyi *dute, Klimov ise du(s1)te şeklinde rekonstrukte etmiştir.

Pazartesi gününü ifade eden kelimeler ‘ay’ ile ilgilidir: Svanca doşdiş, Eski Gürcüce mtvarisa, Laz-Megrelce tutaşxa (<tutaş dğa) “ay günü”. Aynı şekilde birçok dünya dilinde bu gün ‘ay’ adıyla anılır: Latince dies Lunae, İngilizce monday, Almanca Montag, Sanskritçe indu, Fince maanantai, Arnavutça e hënë, Hinduce Somavār, Moğolca davaa vs.

 

  1. Erǩinaçxa ~ Iǩinaçxa ~ Ǩiǩinaçxa ~ Ťiǩinaçxa: Salı günü. Etimolojisi belirsizdir. Gezegenlere dayalı adlandırma yapan dünya dillerinde bu gün ‘Savaş Tanrısı’nın günüdür. Yunan kültüründe Ares, Romalılarda Mars, Germenlerde Týr olarak karşımıza çıkan bu tanrı Salı gününe adını vermiştir. Rakamsal olaraksa üçüncü güne karşılık gelir.

Klimov ve diğer bazı araştırmacılar erǩinaçxa ~ iǩinaçxa ~ ǩiǩinaçxa ~ ťiǩinaçxa kelimelerini Gürcüce rǩina “demir” kelimesiyle ilgili görürler ve bu günün de aslında “demir günü” anlamına geldiğini ileri sürerler.[3] Marr bu kelimeyi Ermenice երկինք [erkink’] “gök, sema” ile ilgili görmüştür.

Bununla birlikte Ermenice erek‘ “üç” ve şabat‘i kelimesinden oluşan erek‘şabat‘i “salı günü” Lazca erǩinaçxa için daha yerinde bir kaynak oluşturmaktadır.

Dankoff Türkçenin Ankara ağzında kullanılan erek “pazartesi günü” kelimesini yukarıda bahsi geçen Ermenice kökle ilgili görür.[4]

Megreller bu güne taxaşxa (<taxaş dğa), Svanlar ise taxäş derler. Marr bunlardaki taxa kökünü Adigece тхьа ťa “tanrı” kelimesiyle ilgili görmüştür. Eski Gürcücede bu gün ariasi olarak karşılanır ve Yunanca Ares kelimesinden kaynaklanır.

 

  1. Cumaçxa: Çarşamba. Bu gün adının da etimolojisi tartışmalıdır. Yunanlılarda Hermes, Romalılarda Mercury, Germenlerde Woden ya da Odin denen yeraltı dünyasının tanrısı, bu günün adlandırılmasında kaynak oluşturmaktadır. Rakamsal adlandırmalarda dördüncü güne karşılık gelir.

Lazca cumaçxa, Megrelce cumaşxa, Svanca cumäş ya da cgmäş, Eski Gürcüce ermisa denen bu gün ilk üç dilde ortak bir köke sahiptir: cuma. Bazı halk etimolojisi örnekleri onu sesteşi cuma “kardeş”le ilişkilendirir, ancak bu yanlış bir görüştür.

Cavaxishvili cuma kelimesini Gürcücenin Xavsureti diyalektinde kullanılan cimaği “ikona” ile ilgili görür.[5] Konuyla ilgili bundan başka bir görüş yoktur.

 

  1. ʒaçxa ~ çaçxa: Perşembe günü. Laz-Megrelce ʒa “gök, sema”dan.

ʒa kelimesi Güneybatı Kafkas dillerinin hepsinde bulunur. Laz-Megrelce ʒa, Gürcüce ʒa, Svanca ʒä- (ʒäş “Perşembe günü”, Svancada gök anlamında deʒ kullanılır).

Diğer dünya dillerinde bu gün ‘baş tanrı’nın adıyla anılır: Yunanlılarda Zeus, Romalılarda Jupiter, Germenlerde Ťor. Yunanca ve Latince kelimelerin her ikisi de “gök” demektir.

Eski Gürcücede bu gün diosisa olarak biliniyordu ve bu kelime Yunanca Zeus’dan geliyordu.

 

  1. Obişxa: Cuma günü. Megrelce obişxa ve Svanca vebiş adarlının ilk unsuru olan obi ve veb morfemleri, bu kelimelerin ortak bir etimolojik geçmişten kaynaklandığını göstermektedir.

Bu, gün birçok kültürde bir “tanrıça”nın adıyla adlandırılmıştır: Yunanlılarda Aṕrodit, Romalılarda Venus, Germenlerde Freyja. Rakamsal olarak ise altıncı gündür.

Bu güne karşılık gelen Lazca arasǩe, Mergrelce arasǩevi kelimesi Yunanca bir ödünçlemedir: Yun. paraskeví. Eski Gürcücede aprodiťisa kelimesi kullanılır ve yine Yunanca Aṕrodit kelimesinden alıntılanmıştır.

Genel eğilimden hareketle obi kelimesinin Venüs’ü ya da başka bir tanrıçayı karşıladığını ileri sürülebilir. Ancak yeterli materyale sahip değiliz. Belki Ardeşen-Vica diyalektinde kullanılan aviťe “Venüs gezegeni” de bu kökle ilgili olabilir.

 

  1. Şurişxa: Cumartesi. Laz-Megrelce şuri, Gürcüce suli “ruh, can, nefes”den.

Şurişxa şekli sadece Megrelcede kullanılmaktadır. Diğer dillerde ve Megrelcenin genelinde İbranice şabbať ve bunun Eski Yunanca versiyonu sábbato kelimesi kullanılmaktadır. Lazca ve Megrelce sabaťoni, Svanca sapťin, samťin. Gürcüce şabati “cumartesi” kelimesi ise Ermenice üzerinden İbraniceden ödünçlenmiştir: Ermenice şabat‘i, Farsça şenbah.

 

KAYNAKÇA

  • ფენრიხი, ჰ. – ზურაბ სარჯველაძე: ქართველურ ენათა ეტიმოლოგიური ლექსიკონი. თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა. თბილისი, 1990.
  • ფენრიხი, ჰ. – ზურაბ სარჯველაძე: ქართველურ ენათა ეტიმოლოგიური ლექსიკონი. თბილისი,
  • ჩიქობავა, არნ.: შედარებითი ლექსიკონი, ჭანურ-მეგრულ-ქართული. სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის საქართველოს ფილიალის გამომცემლობა. ტფილისი, 1938.
  • ჯავახიშვილი, ივანე: ქართველი ერის ისტორია. წიგნი თბილისი 1908.
  • DANKOFF, Robert: Armenian Loanwords in Turkish. Harrassowiǯ Verleg – Wiesbaden, 1995.
  • KLIMOV, Georgj A.: Etymological Dictionary of ťe Kartvelian Languages. Editors: Werner WINTER, Richard A. RHODES, Mouton de Gruyter, Berlin – New York, 1998.
  • КЛИМОВ, Г.: Этимологический словарь Картвельских языков. Москва, 1964.
  • МАРР, Н.: Грамматика чанского (лазского) языка с хрестоматиею и словарем. СПБ. Москва,

[1] Modern Gürcücede gün adları Pazar gününden başlamak üzere şöyledir: ǩvira, orşabati, samşabati, otxşabati, xutşabati, arasǩevi, şabati.

[2] Latincede bu güne dies Dominica “Efendi günü” de denir.

[3] Klimov 156.

[4] Dankoff  #144.

[5] Cavaxişvili s. 136.

arrow